اماکن فرهنگی

 

 

پیشبر از گذشته های دور در فرهنگ منطقه پیشرو بوده است. در این زمینه به برخی از اماکن و فضاهای فرهنگی پيشبر اشاره می گردد:

 

1- اولين فضاي فرهنگي پيشبر مسجد مركزي پيشبر مي باشد. اين مسجد كه حد فاصل مين پل و مين قلعه استقرار داشته است داراي موقعيت خاص و منحصر به فردي در چيدمان و استقرار فضاهاي محلي دارا بوده است. دلايل اين چيدمان مناسب عبارتند از: استقرار در مركز ده براي دسترسي آسان مردم. نزديكي به حوض آب قديمي. استقرار در محلي كه تا اين اواخر هيچ گونه ساخت و سازي در سمت مغرب آن (قبله) اجرا نگرديده بود.

تاريخ بناي اين مسجد زياد طولاني نيست و اما آنچه در ساختمان آن مشهود بود، احداث آن حداقل در سه دوره زماني شكل گرفته است. دوره اوليه كه شكل گيري مسجد را باعث شده و از گذشته هاي دور وجود داشته است احتمالا به شكل يك خانه معمولي بيشتر نبوده است كه بعد ها تخريب و نوسازي گرديده است و به شكل فضاي موجود در منتهي اليه شرقي مسجد (كتابخانه) تبديل شده است. اين فضا مربوط به دوره دوم است كه بعدها به كتابخانه تغيير كاربري داده است و بر روي بناي اوليه احداث شده و  در حدود يكصد سال قدمت دارد، شبيه سالن درازي به عرض كل مسجد بود كه از وسط با پرده جدا مي شده و به زنانه و مردانه تفكيك مي شده است. دوره سوم پس از رشد جمعيت و در حدود پنجاه سال پيش كه اين فضا جوابگوي جمعيت نبود، بناي مسجد به منتهي اليه غرب فضاي قبلي پس از يك صحن مربع شكل، منتقل شد و فضايي بزرگ تر با استقرار دو ستون در ميانه آن، احداث گرديد. شايان ذكر است كه مسجد پيشبر هيچ گاه داراي گنبد نبوده است ولي داراي دو گلدسته سبز رنگ بسيار زيبا بوده است.

اما آن چه از اين بنا تا ارديبهشت سال 1376 كه توسط زلزله تخريب گرديد، برقرار بود به اين شرح مي باشد:

زمين مسجد مربع شكل بود و صحن مربع شكلي به ابعاد 10*10 در مركز آن واقع شده بود كه تماما موزائيك فرش بود. در ورودي مسجد از سمت جنوب بود كه در بالاي در دو گلدسته قرار داشت. قبل از در ورودي نيز يك فضاي حدود 12 متري موزائيك فرش به عنوان پيشخوان ورودي مسجد با ديوارهاي كوتاه حدود 40 سانتي متري وجود داشت كه مسجد را از كوچه مجزا مي ساخت. در سمت غرب اين فضا نيز در سال هاي اخير سرويس هاي دستشويي مسجد و وضو خانه احداث گرديده بود. بعد از ورود به صحن مسجد،در ضلع جنوبي صحن هيچ فضايي وجود نداشت كه با ديوارهاي بلند محصور گرديده بود و در ضلع شرقي صحن سالن درازي وجود داشت كه همان بناي يكصد ساله مسجد بوده و پس از انتقال مسجد به فضاي جديد داراي دو كاربري متفاوت شده بود.

1) كتابخانه  2) انبار وسايل مراسم عاشورا.  

 در ضلع شمالي مسجد نيز سه بنا موجود بود. از سمت مشرق اولين فضا شبستان صوفه مانندي كه تماما كاهگل بود با جا كفشي طبقاتي از گل كه كاربري آن براي همان مسجد قديم بوده است و در اين اواخر فقط به عنوان راهرو ورودي استفاده مي شد( هرچند محل نگهداري تابوت نيز بود). در سمت غرب اين فضا آبدارخانه مسجد بود كه سماورها و كتري ها و قوري هاي بزرگ موجود در آن همچنان در ذهن بسياري از افراد باقي است. پس از اين بنا شبستان مانند جديد تري قرار داشت كه باز هم مجهز به طبقات نگهداري كفش بود و البته جديدتر و عملياتي. اين صوفه شبستان مانند از جنوب به صحن متصل بود و از غرب با در ورودي به فضاي جديد مسجد متصل مي شد (در ورودي آقايان) و از شرق هم با پنجره اي كوچك (نيمدري مانند) به آبدارخانه وصل مي شد. در سمت غرب صحن مركزي فضاي اصلي مسجد قرار داشت كه شكل مستطيل داشت و با پرده يك مربع بزرگ در سمت شمال به مردان اختصاص مي يافت و يك فضاي مستطيل شكل در جنوب به زنان اختصاص داشت كه در ورودي قسمت زنان مستقيما به صحن مسجد بود.

اين فضا داراي محراب بود و دو ستون قطور مربع شكل سقف آن را نگه مي داشت. معماري خاصي بر فضا حاكم نبوده اما مصالح بكار رفته در آن از بيرون سنگ معمولي به جهت حفاظت از باران، از داخل صحن، نماي آجر معمولي، و فضاهاي داخلي گچ و رنگ سبز معني داري نيز بر روي گچ نقش بسته بود.

بناي مسجد مركزي پيشبر يا همان مسجد جامع در ارديبهشت سال 1376 خورشيدي با زلزله از بين رفت... .

 

2- مسجد پايين: اين مسجد صرفا فضاي كوچك خانه شكلي بود كه در بخشي از منزل مسكوني كربلايي علي جان جاني و در به كوچه قرار داشت و محل خواندن نماز افرادي بود كه احتمالا به دليل كهولت سن و غيره امكان رفت و آمد به مسجد مركزي را نداشتند. اين بنا نيز تا ارديبهشت سال 1376 وجود داشته و در زلزله به كلي از بين رفت... .

 

3- كتابخانه: كتابخانه پيشبر رسما در سال هاي اوليه پس از انقلاب سال 1357 و با خريد كتاب هاي مختلف انقلابي در محل مسجد مركزي پيشبر راه اندازي شد و اوج فعاليت آن در سال هاي 63-1360 بود كه مخصوصا در تابستان ها فعاليت هاي چشمگيري داشت و افراد زيادي در آن عضو بودند. اين كتابخانه كتاب هاي متنوع و متعددي داشت كه از قورباغه دورانديش گرفته تا غول بزرگ و سه بچه فيل تا رمان هاي صادق هدايت و آخرين مجله هاي سياسي سپاه و جهاد سازندگي و احيانا انديشه هاي حزب جمهوري اسلامي و جبهه ملي و نهضت آزادي و حزب توده و تا مجله بچه فلسطين و كتاب هاي مكتبي بني صدر و بازرگان و طالقاني و دكتر علي شريعتي و اعلاميه هاي انقلاب و ...  . نام اين كتابخانه نيز كتابخانه دكتر علي شريعتي بود. به جرات مي توان ادعا كرد در زماني كه پيشبر اين چنين كتابخانه با غنايي داشت در سراسر خراسان جنوبي به جز مراكز شهري قاين و بيرجند، بي نظير بود. فعاليت اين كتابخانه در تابستان شور و حرارت خاصي داشت و به شكل يك تشكل مردم نهاد يا كانون فرهنگي عمل مي نمود. نحوه اداره نيز انتخابي از افراد بود و براي اعضاء نيز كارت عضويت صادر مي شد و دفاتر ثبت ورود و خروج داشت و البته قوانين و مقررات مخصوص خود.

مسئول كتابخانه از بين اعضاء فعال انتخاب مي شد و فعاليت آن را اداره مي كرد. اين كتابخانه تا اواخر دهه 60 ادامه داشت و هرچند از فعاليت آن كاسته مي شد اما در اواخر دهه 60 طي هماهنگي هاي به عمل آمده تمامي كتاب هاي آن به كتابخانه مدرسه راهنمايي منتقل گرديد.

 

4- مزار: مزار پيشبر كه بعدها به مزار نور و يا مسجد النور نيز شهرت پيدا كرد، سابقه اي در حدود يكصد سال بيش ندارد. اين مكان بر اساس خوابي كه يكي از اهالي مورد اعتماد آن روزگار ديده بود و بنا بر سليقه شخصي و اعتقاد قلبي اش بنا گرديد. تاريخ آن به حدود سال 1270 تا 1280 خورشيدي بر مي گردد. و بعدها اعتماد و اعتقاد بسياري را باعث شد. مكان مزار در قله كوهي در منهي اليه شما پيشبر كه اتفاقا به صورت تك كوه هم بود، بنا گرديد و به شكل يك خانه كوچك گلي با گنبد گلي احداث شد. (شايان ذكر است كه اصلا در بافت منطقه پيشبر، خانه گنبدي وجود نداشته است.) و در داخل آن هم صورت قبري با برجستگي حدود نيم متر وجود داشت.

 

 

             

اين بنا تا سال 1363 خورشيدي پا بر جا بود و در اين سال با همت مردم جهت بازسازي، تخريب گرديد و بنايي با وسعت بزرگ تر و نماي مذهبي تر و كاربرد مصالح جديدتر ايجاد گرديد كه تكميل آن تا سال 1376 كه مجددا تمام آن در زلزله آسيب فراوان ديد، ادامه داشت. (در اين بنا بر سر قبر نيز ضريح آلومينيمي شكلي گذاشته شد و بيشتر جنبه مسجد-مزار را پيدا كرد و در بلنداي كوه كه با مسطح نمودن زمين بيشتري ايجاد شده بود، منبع آب، مهمانسرا و سرويس هاي بهداشتي ساخته شد).

 

           

 

              

 

بناي جديد پس از زلزله با مشاركت اوقاف و امور خيريه با ساختاري جديد تر شروع شده است كه در حال تكميل مي باشد.(تصویر)

 

 

             

 

 

از قله كوه به سمت پيشبر در فاصله حدود 50 متري از مزار چاله كوچكي است كه مشهور است سنگي بر آن قرار داشته كه رد پاي اسبي منسوب به يكي از بزرگان و يا ائمه بر آن نقش بسته بوده كه البته اكنون اين سنگ وجود ندارد ولي اثر آن به شكل چاله اي كوچك مشهود است.

در پائين دست كوه، قبرستاني وجود دارد كه در سال هاي اخير و پس از انجام عمليات مختلف راهسازي و گود برداري، برخي از اين قبرها از دل خاك بيرون آورده شده است. شواهد به دست آمده از تدفين افراد بيان گر اين است كه اين افراد مسلمان مي باشند. (البته لازم به ذكر است كه هيچ گونه آثار زندگي از اين افراد يافت نشده است) اين موضوع باور اين مساله را تقويت مي كند كه مردگان اين قبرستان، كشته شدگان جنگي از مسلمانمان با زرتشتيان در اوايل دوره اسلامي ايران بودند كه احتمالا  در سر راه حركت زرتشتيان به هندوستان، در شرق كشور رخ داده است و البته تاريخ هيچ گاه اين جنگ را ذكر نكرده است. باور اين مساله را گمانه هايي مبني بر سكونت زرتشتيان در پائين دست منطقه پيشبر در حوالي نقندر و موليد تقويت مي كند كه البته وجود سرو كهنسال موليد نيز شاهدي بر اين مدعاست. همچنين باورهايي مبني بر سكونت زرتشتيان در ويگو تا سال هايي پس از ظهور اسلام. به هر حال در راستاي اين مساله، گمانه زني باستان شناسي در محدوده همين كوه محل استقرار مزار پيشبر و موليد و نقندر  و احيانا ويگو شايد به شناخت تاريخي اين واقعه كمك نمايد.

 

۵- حسينيه : با توجه به اينكه پيشبر ي ها سابقه اي ديرينه در برپايي مراسم عاشورا و تاسوعاي حسيني و در كل ماه محرم دارا بوده اند، اما صاحب ساختمان مجزايي براي برپايي مراسم ياد شده نبودند و مردان مراسم را اغلب در مسجد برگزار مي كردند و زنان علاوه بر مسجد و مطابق با سنت معمول در يكي از منازل بزرگان، مراسم سوگواري را برگزار مي نمودند. نمونه آن و در سنوات اخير اين مراسم در خانه اي به نام خونه زنو (Khonaye Zanoo)در محل منزل حاج مير عبدالحسين خالدي برپا مي شد.

پس از زلزله سال 1376 و تخريب مكان يادشده، در محل جديد احداث پيشبر، زميني بدين منظور در مركز پيشبر در نظر گرفته شد و ساختمان آن احداث گرديده است و باز هم با اين كه اين مكان حسينيه ناميده مي شود اما صرفا اختصاص به برگزاري مراسم زنانه دارد.

 

۶- مسجد امام رضا : پس از زلزله ارديبهشت ماه سال 1376 خورشيدي و جانمايي جديد مكان پيشبر و لزوم در نظر گرفتن زمين مناسب بدين منظور، در مكاني مشابه وضعيت مسجد قديم منتهي در مكان جديد، زميني از طرف حاج مير غلام احمدي بدين منظور وقف گرديد و مطابق با تصميمات ستاد راهبري بازسازي مناطق زلزله زده، احداث ساختمان مساجد بر عهده اداره كل نوسازي مدارس خراسان رضوي قرار داده شد و اين اداره كل ساختمان مسجد را كه به شكل سوله مي باشد در وسعت مناسب بنا نمود و در مجاورت آن نيز فضاهاي مختصر جنبي شامل كتابخانه، آبدارخانه، وضوخانه و سرويس بهداشتي و غيره نيز احداث گرديده است.

 

  (در ضمن منتظر پيشنهادات و نظرات ارزشمند شما در زمينه تكميل مطالب ياد شده مي باشيم)