دامداري در پيشبر (قسمت نخست)

 

^{دامداري از جمله ابتدايي ترين مشاغل بشري مي باشد. از هنگامي كه بشر اوليه به شكار حيوانات اشتغال داشت و به مرور به اهلي كردن برخي از آنها اقدام نمود، نگهداري كنترل شده دام ها و حيوانات اصطلاحا دامداري يا شباني را شكل داد. اين وضعيت به گونه اي است كه اقتصاد شباني را در ديدگاه هاي اقتصادي جزء نظام هاي پايه اقتصادي كه قبل از نظام كشاورزي و صنعتي قرار داشته است، بيان مي كنند.}

^{دامداري در پيشبر نيز همانند بيشتر نقاط ديگر كشور تا اواسط دهه 60 خورشيدي از جمله مشاغل اصلي مردم محسوب مي شد به گونه اي كه تقريبا نصف سهم درآمدي مردم پيشبر را اشتغال به دامداري در بر مي گرفت. هرچند در زندگي روستايي امكان حذف كامل فعاليت هاي دامي از سهم درآمدي خانوار غير ممكن است و هنوز هم فعاليت هاي دامداري نسبتا كمرنگ در پيشبر ادامه دارد اما آن انسجام و تشكيلات ويژه كهن به مرور از بين رفته يا كمرنگ شده و در حاشيه قرار گرفته است. در اين گزارش درصد می باشیم تا به بررسي اجمالي وضعيت دامداري در پيشبر بپردازيم.}

^{قسمت نخست ساختار و تشكيلات:}

^{با توجه به اين كه دامداري اصولا يك فعاليتي است كه نيازمند مشاركت همگان در نحوه چراي گوسفندان است، بنابراين در پيشبر نيز از گذشته هاي دور مردم با اجماع بر سر برخي از مسايل مشترك در خصوص دام، زمينه را جهت يك فعاليت دسته جمعي پيرامون گله داري و چراي دام فراهم آوردند كه اين اجماع منجر به شكل گيري گله هاي گوسفند و بز در پيشبر شده كه تعداد آن ها هم بستگي به نوع سال از نظر خشكسالي يا ترسالي مي توانست متغير باشد. در پيشبر  گله دام  را مشابه بسیاری از نقاط کشور همچنان با واژه فارسی رمه (Rame) بکار می برند. معمولا هر رمه تا 1000 گوسفند و بز را مي توانست در بر بگيرد.}

^{آنچه درخصوص هر رمه در درجه اول حائز اهميت بود اين كه چه كساني در يك رمه گوسفند شريك باشند. معمولا رمه ها بر اساس نسبت هاي خويشاوندي و فاميلي شكل مي گرفته و يا افراد همسايه و هم محله و يا بعضا هم ديدگاه كه اشتراك فكري بيشتري با هم داشتند در شكل گيري يك رمه با هم مشاركت مي كردند. (در پيشبر اصطلاح شريك كه برخي افراد به هم مي گويند از اين موضوع اخذ شده است.) افراد شريك در يك رمه بسته به تعداد دام هريك مي توانستند متفاوت باشند و در برخي از موارد رمه هاي انحصاري نيز وجود داشته است. در ساير رمه ها افراد به نسبت تعداد دام حاضر در رمه در مسئوليت هاي رمه مشاركت داشتند. معمولا در راس همه شركا يكي از همان افراد تحت عنوان رئيس رمه انجام امور مديريتي رمه را عهده دار مي باشد كه رمه قاعدتا متعلق به همان فرد ناميده مي شود.}

^{در حالت كلي ميتوان شكل گيري رمه در پيشبر را به مثابه شركت هاي تجاري دانست. رمه هاي معمول به سان شركت هاي سهامي خاص فعاليت مي كردند. رمه هاي با مالكيت خانوادگي حكم شركت تضامني را داشتند و رمه هاي انحصاري نيز حكم شركت هاي خصوصي و ...}

^{گام بعدي در دامداري پيشبر انتخاب چوپان مي باشد. معمولا پيشبر در زمينه چوپان خودكفا نبوده و بيشتر مواقع وارد كننده چوپان بوده است. چوپان در رمه هاي پيشبر كسي بوده است كه به طور تمام وقت و شبانه روزي در استخدام صاحبان رمه بوده و در ازاي خدمت تمام وقت يك دستمزد ثابت به نام سرپا (Sarpa) و يك دستمزد متغير به نام ده يك يا هر نسبت قراردادي ديگر داشته است. مخارج خوراك چوپان در طول سال بر عهده شركاي رمه مي باشد و حتي در بسياري از موارد شركاي هر رمه نسبت به تشريك مساعي جهت انجام امورات غيره چوپان نظير ساخت منزل و كارهاي كشاورزي وي نيز اقدام مي نمودند.سرپاي چوپان يا همان دستمزد ثابت مقدار مبلغ پولي است كه تعهد پرداخت آن بين شركاي رمه و چوپان تعهد مي گردد ولي ده يك يا هر نسبت قراردادي ديگر دستمزد متغير است و عبارتست از اين كه در ازاي زاد و ولد دام ها در هر سال به ازاي هر ده دام متولد شده يكي متعلق به چوپان رمه خواهد بود.}

^{از آن جا كه چراي رمه با يك نفر معمولا دشوار بوده مخصوصا زماني كه رمه بالاي 300 تا 400 دام بوده است معمولا يك نفر به عنوان گماري در انجام وظيفه فوق چوپان را همراهي مي كند. گماري معمولا يكي از شركا يا نماينده آنها است و نسبت مشاركت نيز به تعداد دام ها بستگي دارد، مثلا به ازاي هر 30 دام يك شبانه روز مشاركت. در اين صورت دور هر رمه بر مدار مضربي از 30 چرخش پيدا مي كند. به جهت مديريت رئیس رمه معمولا همه يا بخشي از تعداد دام هاي وي كه معمولا بيشترين فراواني را در بين شركا نيز دارا مي باشد، اصطلاحا انداخته مي شود يعني در محاسبه چرخش وارد نمي شود. اين نسبت بستگي به توافق شركا دارد. (مثلا در يك رمه 500 راسي اگر رئيس رمه صاحب 50 راس دام باشد و تمام دام هاي وي انداخته باشند، به ازاي هر 15 دام يك شبانه روز چرخش رمه بر مدار 30 شبانه روز مي چرخد. يعني در هر 30 شبانه روز يك بار نوبت گماري به فردي مي رسد كه مالك 15 راس دام است.  45=50-500 و 30=15/450) گماري خرج خوراك چوپان را در آن شبانه روز بر عهده دارد كه به آن خرجي مي گويند.}

^{البته لازم به ذكر است كه برخي رمه ها شبانه روزي يا اصطلاحا شوانداز و برخي يا در برخي از مواقع سال فقط در طول روز به چرا مشغول مي باشند. مقطع تعويض گماري مي تواند در ظهر هر روز يا صبح همان روز متغير و قابل انتخاب در هر رمه باشد.}

^{رئيس رمه علاوه بر اداره رمه مسولیت ساماندهی مرتع و چراگاه دام ها را در ییلاق و قشلاق بر عهده دارد در پیشبر به چراگاه دام در ییلاق و قشلاق یورت (Yort) گفته می شود که کاربرد این واژه  همچنان در میان عشایر قشقایی و بختیاری غرب و جنوب کشور برای سامان عرفی یک رمه و یا یک ایل رایج می باشد. مدیریت یورت شامل، انجام هماهنگي با چوپان، اعزام گماري، تقسيم ده يك و غيره، عهده دار تامين سگ براي رمه، چوب چوپاني، توبره، احداث آغل و آبشخور در محل مناسب در نزديك ده به همراه فضاي جانبي جهت دوختن شير، آغل در يك منطقه سردسير مثل بيشه به عنوان یورت ییلاق و آغل و فضاي جانبي مناسب در مناطق گرمسير نظير زيركوه به عنوان یورت قشلاق نيز مي باشد. همچنین شواهدی از اقدامات مدیریتی رئیس رمه برای حفظ یورت و احیای پوشش گیاهی و مدیریت دام در یورت نیز در پیشبر وجود دارد.} 

^{معمولا در شب ها رمه در پناهگاه هاي خاصي اتراق مي كند كه از سه جهت به بلندي يا تپه ماهور يا كوه محدود شده باشد و اصطلاحا به آن پاوال (Paval) گويند.}

^{ادغام و انحلال و انشعاب در رمه هم معمولا امري عادي است كه به دفعات در پيشبر رخ داده و مي تواند دلايل طبيعي يا غير طبيعي داشته باشد. مثلا ازدياد جمعيت رمه يكي از دلايل انشعاب و كاهش جمعيت يكي از دلايل ادغام دو رمه است و مثلا مشكلات داخلي نظير اختلاف بر سر تعيين سرپاي چوپان يا گزينش چوپان و غيره مي تواند از دلايل ديگر انشعاب رمه باشد.}

^{هر رمه اصلي مي تواند داراي رمه هاي زير مجموعه نيز باشد. برخي از اين رمه هاي زير مجموعه الزاما بايد تشكيل گردند و برخي نيز اختياري و به شرايط و مقتضيات بستگي دارند. از جمله رمه هاي زير مجموعه رمه اي است كه از بزغاله ها و بره هاي زير شش ماهه هر رمه تشكيل مي گردد و به آن خلومگل (Khaloumagal)  گويند. خلومگل بدون چوپان تمام وقت اداره مي شود و صرفا با گماري اداره مي شود ضمن اين كه خلومگل صرفا چراي روزانه دارد و در طول 12 ماهه سال معمولا فقط در 5 ماه در بهار و تابستان به فعاليت مي پردازد. از ديگر رمه هاي زير مجموعه مي توان به جدا سازي نرهاي رمه در يك زمان مشخص از سال تحت عنوان گله تكه (Gala Takka)، جدا سازي نازاهاي يك رمه در فصول مشخصي از سال تحت عنوان استاق (Estagh) و غيره اشاره نمود.}

^{رمه ها در پيشبر معمولا شبانه روزي به چرا برده مي شوند ولي در 20 ساله اخير و به مرور با كمرنگ شدن سهم بخش دامداري در اقتصاد خانوار و ازدياد مشغله صاحبان دام ها، به تدريج رمه هايي شكل گرفتند كه فقط روزها در چرا مي باشند و شب دام ها به صاحبان آن ها برگردانده مي شوند. شكل گيري اين رمه ها و اقبال مردم به آن به خاطر كاهش هزينه نگهداري رمه از طريق عدم تقبل هزينه استخدام چوپان تمام وقت و غيره مي باشد.}

^{قسمت دوم و سوم اين گزارش به بهره برداري هاي دامداري و تشكيلات شناسايي آن خواهد پرداخت. اميد است با ارسال نظرات ارزشمندتان ياريگر ما باشيد.}