نگاهي به سكونت گاه هاي قديمي پيشبر

 ^{روستاي پيشبر پیش از زلزله 20 ارديبهشت 1376 در ميان تپه هاي دو رودخانه شايك و مشكو واقع شده بود و مشابه تمام سكونت گاههاي قديمي در حاشيه رودها توسعه يافت به گونه اي كه زمین های اشغال شده با خانه ها از نظر آبياري  شرايط مناسب را نداشته و مستعد كشاورزي نبود لذا براي سكونت انتخاب شده بود اين در حالي است كه به تمام باغات و کشتزارهای نزدیک اشراف كامل داشت. در پي وقوع زلزله و تخريب وسيع خانه هاي قديمي، روستا به محل فعلي انتقال يافت و در قالب كليشه اي و به شكل شطرنجي طراحي و ساخته شد در اين نوشته به دنبال معرفي ابعاد مختلف خانه های قديمي پيشبر هستيم.}

   ^{خانه هاي قديمي پيشبر كه به نام« سرا» معروف مي باشند بسته به ويژگي هاي طبيعي منطقه و وضعيت اشتغال ساكنان از معماري و چيدمان خاصي برخوردار است. در يك نگاه كلي توسعه پيشبر از مركز روستا معروف به «مين قلعه» آغاز شده و به سمت اطراف پيشروي كرده است از سمت جنوب اين پيشروي با باغات قودال (گودال) و مشكو  و از سمت شرق با باغات شايك و از سمت غرب با بستر رودخانه مشكو محدود شده بود اما توسعه به سمت شمال همچنان ادامه داشته است تا اينكه كه در اواخر دهه 60 و70  خورشیدی با ايجاد فضاهای اداری دولتی نظیر دبستان،  موتور برق،  شرکت تعاونی،  کودکستان،  خانه بهداشت و مدرسه و در گذشته دور تر پاسگاه ژاندارمری آن هم محدود شده بود به همين خاطر ساخت و ساز هاي جديد همچنان عمدتا در درون منازل قديمي انجام مي گرفت. اما آنچه مي توان از ساختار خانه هاي مين قلعه استنباط نمود اين است كه اين خانه ها با توجه به زمان ساخت آن و نام محله متاثر از شرايط ناامن قديم بوده به همين خاطر شكل نامنظم، كوچه هاي باريك، تراكم بالا، عدم وجود حياط و زيربناي كم ويژگي اصلي اين خانه­ها مي باشد كه مي تواند با هدف تسهيل در محصور كردن قلعه و جلوگيري از ورود مهاجمان باشد. اما در محله هاي اطراف قلعه وضع  به گونه اي ديگر مي باشد به طوري كه صحن بزرگ منازل، تعدد اتاق ها، ديوار هاي كوتاه و ... دلالت بر شرايط بهتر زندگي دارد اين خانه ها با داشتن اشكال هندسي منظم، كاربري بيش از محل سكونت  داشته و براي مواقع استراحت و آسايش امكانات بيشتري در خود داشته است. نتايج بررسي خانه هاي قديمي پيشبر بيانگر وجود الگوي تقريبا يكنواختي در ساخت اين خانه ها مي باشد كه با وجود اختلافات جزئي در بيشتر خانه ها رعايت شده است در ادامه مطلب ساختار كلي منازل پيشبر و نحوه چيدمان اتاق ها به بحث و بررسي گذاشته شده است.}

   ^{ورودي خانه هاي قديمي پيشبر با سازه اي به نام «تاق» آذين بسته مي شد تاق به شكل محراب بوده كه در قسمت وسط در وردي منزل را در خود جاي مي دهد اين در معمولا چوبي دولنگه با كوبه هاي زيبا بوده و با زنجيرهاي قفل مي شد. تاق با ايجاد فضاي كوچكي به ابعاد 2*3 متر در جلوي در منزل، مهمان را از نور مستقيم خورشيد و بارش باران حفظ مي كرد و با داشتن دو تخت در طرفين استراحتگاهي براي رهگذران ايجاد مي نمود جداي از كاربري اصلي، اين تاق معرف وضعيت اجتماعي و اقتصادي مالك آن بوده كه معمولا در خانه هاي اعياني با تزئيناتي همراه بوده است. در اصلي خانه به راهرويي به نام «دالونه» باز مي شود كه حياط اصلي را به كوچه ارتباط مي دهد دالانه به گونه طراحي مي شده كه با يك يا چند پیچ همراه بوده است تا در صورتي كه در اصلي منزل باز باشد حياط اصلي از بيرون منزل ديده نشود. به دالونه معمولا درب انبارهاي مختلف و توالت و طويله باز مي شد و از فضاي آن به عنوان انبار موقتي وسايل و ادوات كشاورزي و علوفه دام و هيزم و در سالهاي اخير به عنوان گاراژ موتورسيكلت نيز استفاده مي شد در انتهاي ديگر دالونه حياط اصلي خانه وجود داشته كه اتاق هاي مختلف آن را در بر گرفته اند با توجه به نوع كاربري، اتاق هاي مختلف در جهات مختلف واقع شده اند به نحوي كه مطبخ،اتاق روباز تنور يا صوفه تنور و انباري ها در يك طرف و اتاق هاي نشيمن و مهمانخانه در سمت ديگر واقع شده اند اين چيدمان به گونه اي است كه مهمانخانه و اتاق نشيمن از سرويس بهداشتي و طويله و انبار علوفه حداكثر فاصله را داشته است. اتاق نشيمن اتاقي است كه محل اصلي زندگي  اعضاي خانواده بوده و اقامت گاه اصلي خانواده محسوب مي شده است مهمانخانه معمولا با يك راهرو و يا صوفه به خانه نشيمن مرتبط مي شد. مهمانخانه با داشتن ظاهري آراسته تر متشكل از صنايع دستي شامل قاليچه هاي قرمز، پشتي هاي دستبافت، گچبري هاي سنتي و پرده هاي گلدوزي شده مهياي ورود مهمان بوده و كاربرد آن محدود به جشن ها و ميهماني ها بوده است. انبار ها در خانه هاي قديمي پيشبر متعدد بوده است به گونه اي كه شامل انبار علوفه و محصولات کشاورزی يا كهدون، انبار هيزم يا خاشه دون، انبار غلات يا كاليدون، و بنه دون مي باشد از انبار علوفه معمولا براي ذخيره علوفه دام شامل كاه و يونجه خشك  براي فصول مختلف استفاده مي شد. انبار هيزم براي نگهداري هيزم و چوب براي مصارف پخت نان و آشپزي و تامين گرماي خانه استفاه مي شد كه با توجه به اينكه هيزم قالب انبار شده بوته هاي درمنه يا خاشه مي باشد بدين نام مرسوم بوده است كه معمولا به اتاق تنور و مطبخ نزديك بوده است.  در انبار وسايل تمام لوازمي كه استفاده موقتي دارند ديده مي شود شامل ظروف مسي، صندوق هاي چوبي، چمدانهاي قديمي و ... اما در اين ميان اهميت «كالي» بيشتر مي باشد كالي ظرف گلي بزرگي به شكل خمره به قطر 1 متر و ارتفاع تا 2 مترمي باشد كه با استفاده از كاه گل مي ساختند و براي ذخيره غلات شامل گندم و جو استفاده مي كردند البته ظرف ديگري مشابه كالي به نام« خم» نيز مرسوم بوده كه تفاوتهايي با كالي داشته است خم را بعد از ساختن در كوره حرارت داده و مي پختند  به همين خاطر محكم تر بوده و براي نگهداري آرد استفاده مي كردند. با توجه به ابعاد بزرگ كالي بي دليل نيست كه اين اتاق بدين نام ناميده مي شده است.}

 

   ^{خم و بقایای یک کالی مدفون شده در خانه های قدیمی یشبر}

^{در انبار محصولات كشاورزي طيف وسيعي از محصولات كشاورزي را در خود جاي مي داد كه شامل گوني هاي آلوی خشک، كيسه هاي زرشك، جوال هاي گندم و جو و گردو مي باشد اين انبار با توجه به اهميت محصولات از سيستم تهويه مناسبي برخوردار بوده كه مانع فساد محصولات مي گردد. حياط اصلي خانه كه معمولا سنگفرش مي باشد شامل يك باغچه بزرگ در قسمت مركز مي باشد كه با يك يا چند درخت توت فضاي سبز منزل را ايجاد نموده است. در بسياري از خانه هاي پيشبر معمولا يك با چند اتاق در طبقه دوم ديده مي شود كه به آن « بالا خونه» گفته مي شود. اين در حالي است كه توسعه طبقه دوم در قسمت هاي مركزي روستا به علت كمبود زمين و وسعت كم منازل و نياز به اتاق بيشتر انجام مي شد در حالي كه در مناطق مجاور و دور از مركز براي برخورداري از بادهاي خنك تابستان و برخورداري از چشم انداز زيباي باغات ساخته مي شد كه معمولا يا ميهمانخانه بوده و يا اتاق نشيمن خانواده در تابستان بوده است بايد عنوان نمود در قسمت مركز روستا با توجه به كمبود زمين و نبود حياط معمولا از «تختبوم» براي برخورداري از فضاي آزاد استفاده مي كردند كه معادل تراس در آپارتمانهاي امروزي اما با وسعت بيشتر مي باشد.}

   ^{نحوه ساخت و مصالح بكار رفته در خانه هاي پيشبر مشابه تمام خانه هاي مناطق كوهستاني سنگ و گل مي باشد كه اهميت گل به شكل قالب منظم بيشتر مي باشد. استفاده از گل در ساختمان  با تركيب آن با كاه و قالب ريزي انجام مي شده بدين منظور با قالب هاي ويژه گل به شكل «خشت» به اندازه تقریبی 30*30  سانتي متر و « زو» با ابعاد تقریبی ۱۵*30 در آمده و در معرض نور خورشيد خشك مي شده است و سپس با گل در ساختمان بكار مي رفته  با توجه به نوسانات شديد دما در فصول مختلف سال ديوارهاي خانه ها در پيشبر ضخامت زيادي دارد به گونه اي كه در طبقات پايين تا حد ۴خشت و در طبقات بالا تا 2 خشت هم به چشم مي خورد اين ضخامت زياد ديوارها شرايط لازم براي ايجاد « تاق و تاقچه هاي» مختلف بر روي ديوار را فراهم مي اورد كه قفسه هايي براي نگهداري وسايل مختلف مي باشند.}

^{تعدد تاق ها در اتاق یک خانه قدیمی در پیشبر} 

^{تاقچه هاي ساخته شده با ابعاد گوناگون و به شكل کمانی براي وسايل مختلف جادار مي باشد معمولا در قسمت بالا نشين اتاق تاقچه زيبايي براي قرآن و كتابهاي دعا تعبيه مي شد و در نقاط ديگر براي صندوقچه، جانماز و گرد سوز و کوزه و تاقچه هاي در نظر مي گرفتند. در بخشي از ديوار خانه معمولا روبروي در تاق بزرگي ساخته مي شد كه به آن «درتاق» مي گويند كه محل نگهداري لحاف هاي جاجيم، پتو، بالش، تشك و نهالين مي باشد و با پرده زيباي گلدوزي شده پوشيده مي شود. پنجره ها در خانه هاي قديمي كوچك و زياد بوده و معمولا  چوبي و دولنگه مي باشد كه از طريق شيشه هاي كوچك نور را به داخل اتاق هدايت مي كند. كف اتاقها بيشتر گلي بوده و با چند لايه كف پوش شامل «كلگي »، «گلیم » و «پلاس» بافته شده از موي بز و پشم گوسفند در كف و قاليچه ها و فرش هاي دستبافت در رو فرش مي شدند. سقف  اتاق هاي پيشبر با استفاده از تيرهاي چوبي بدست آمده از درختان سپييدار پوشيده مي شده كه در اين حالت به آنها « ُسرم » مي گويند براي پر كردن فضاي بين سرم ها از ساقه هاي كوچكتر سپيدار يا « تيك» در زير و بوته هاي خاشه استفاده مي شد و با گل پوشيده مي شد. معمولا در مهمانخانه ها اين فضا ها با چوب گز یا سپیدار پوست کنده و یا جدیدا تخته پر مي شد و نماي زيبايي به سقف مي داد.}

^{درب یک انباری بجا مانده از قدیم در پیشبر}

^{هدف از نوشتن اين مقاله، معرفي معماري خانه هاي قديمي پيشبر بود كه با تكامل تدريجي نشان گر دگرگوني هاي وضعيت فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي پیشبر مي باشد اما اين حقايق به ظاهر كم اهميت، نتيجه آزمون و خطا هايي بي شمار بوده كه چندين سال تجربه را به دنبال خود دارد و نيازمند پژوهش هاي بيشتر و هدفمند در اين خصوص مي باشد.}