قنات مجموعه اي از چند ميله(چاه) و يك كوره (سوق) زير زميني است كه با شيبي كمتر از شيب سطح زمين، آب موجود در لايه (يا لا يه هاي) آبدار مناطق مرتفع زمين يا رودخانه ها يا مردابها و بركه ها را به كمك نيروي ثقل و بدون كاربرد نيروي كشش و هيچ نوع انرژي الكتريكي يا حرارتي با جريان طبيعي جمع آوري مي كند و به نقاط پست تر مي رساند. اين سازه امكان ايجاد آبادي، روستا و شهر را در مناطق خشك و نيمه خشك جهان فراهم ميآورد در استان خراسان جنوبي به عنوان يكي از استانهاي خشك كشور با داشتن ۴۰۹۹ رشته قنات حجم عظيمي از آبهاي زير زميني استحصال ميگردد و به مصارف كشاورزي، شرب و ... ميرسد. اهميت قنات در استان به گونهاي است كه ميزان جمعيت و توسعه هر روستا و شهر متاثر از مقدار دبي قنات های آن ميباشد. قنات در پيشبر با نام كاريز مشهور است.
پيشبر همانندساير نقاط استان با دارا بودن چهار قنات فعال شايگ، بقالك، مشكو، كلاته مرتضي و سه قنات متروک کلاته میر مسلم و شاهیک در پائین دست شایگ و یک کلاته متروک در پائین دست مشکو زمينه رشد و شكوفايي جامعه امروزه پيشبر را فراهم آورده است كه به بركت وجود آن طبيعت سبز باغات پيشبر به قدمت تاريخ قناتهاي آن را شاهد هستيم. در اين ميان قنات شايگ به عنوان قنات مادر، جايگاه ويژهاي دارد اين قنات به طول ۱۲۰۰ متر از ۱۴ حلقه چاه تشكيل شده و آبدهي آن به طور متوسط ۵ لیتر بر ثانیه برآورد می گردد هر چند آبدهي آن همانندساير قنات هاي كوهستاني نوسان زيادي در فصول مختلف سال دارد به گونهاي كه در بهار بيشترين و در اواخر تابستان كمترين آبدهي را دارد. مظهر قنات شایگ در جنوبي ترين نقطه روستا واقع بوده كه خروجی آن به استخر بتني وارد ميگردد. حوزه آبخيز بالا دست آن كه در اصطلاح محلي تگ ناميده ميشود و در ۱۱۰۰ متري مظهر قنات به دو تگ فرعي به نام تگ جارو و تگ شايك تقسيم ميشود و به دهن دو تگی مشهور است. در منتهي اليه تگ جارو در ميان برون زدگيهاي سنگي دامنه شمالي كوه گريانه جريان آبهاي سطحي سبب ايجاد مناظري بكر با چشم انداز زیبا گرديده است كه با نام « ناف قاطي» شناخته شده است در سال هاي اخير از جريانات سطحي آن براي آبرساني پيشبر استفاده شده است. در انتهاي تگ شايگ بيشه شايك وجود دارد كه براي ساليان دراز خانه دوم ساكنان دامدار پيشبر بوده است. يكي از منابع مهم آبي در انتهاي تگ شايگ چشمه شرف ميباشد كه طعم خوش و خنك آب آن در اذهان هر رهگذر تشنهاي به یادگار ماندگار است. در سالهاي اخير از آبهاي سطحي تگ شايگ هم براي تقويت قنات شايك بهره برداري گسترده شده است به طوري كه آب جمع آوري شده از اين محدوده با لوله كشي به مظهر قنات شايك منتقل و پس از رها سازی به آب قنات افزوده ميشود. در سالهاي گذشته از اين قنات براي تامين آب آشامیدنی روستاي پيشبر نيز استفاده ميشد كه آثار حوضچه آن هنوز در مظهر قنات پا برجاست. وقوع خشكسالي هاي پی در پی و تخصيص اعتبارات خشكسالي سبب شد كه در چند سال گذشته حفاريهايي در انتهاي قنات شايگ با هدف توسعه سفره آبدهی آن انجام شود به گونه اي كه در انتهاي قنات سطح سوق با برخورد به سنگ بستر به صورت شيبدار بوده و آب از سقف و اطراف سوق بر روي سنگ بستر جريان مييابد. با توجه به اينكه چاهاي اين قنات در كنار رودخانه اصلي حفر شده است خاك و لاي خارج شده از چاهها در اطراف چاه به صورت مخروط افکن هایی دپو شده تا با کارکردی مناسب از ورود سيلاب های فصلی به داخل قنات جلوگيري شود.
تقسيم آب
گردش آب يا مدار قنات كه بستگي به ميزان آبدهي قنات و زمينهاي زير كشت دارد فاصله زماني بين دو نوبت آبياري ميباشد كه در قنات شايك مطابق با آبنامه 18شبانه روز تعريف شده است. يك مدار 18 روزه از 18سهم تشكيل شده كه هر سهم متشکل از 120 فنجان می باشد. فنجان واحد تقسيم آب بوده كه يك ظرف نيمكره مسي سوراخ دار بوده كه در داخل ظرف آب بزرگتري به نام «تاس» قرار ميدادند و مدت زمان پر شدن آن را برابر يك فنجان آب محسوب ميكردند. اين كار توسط ميرآب انجام می گرفته و با توجه به موقعيت خاص شيپر، ميراب بيشتر در اين مکان مستقر بوده است. يك فنجان آب براي بيشتر نقاط خراسان جنوبي 12 دقيقه ميباشد اما مقادير كمتر تا 3 دقيقه هم وجود دارد. در قنات شايگ پيشبر مطابق با آبنامه يك فنجان آب از مدار 18 برابر با 12 دقيقه ميباشد. واحدهاي اندازه گيري ديگري كه در تقسيم آب قنات شايگ مطرح ميباشد تاقه، نيم تاقه و ربع ميباشد كه هر سهم معادل 2 تاقه بوده و نصف يك تاقه را نيم تاقه و يك چهارم آن را ربع ميگويند. شروع هر سهم آب در ساعت 18 ميباشد و تا ساعت 18 روز بعد ادامه دارد با توجه به نوسانات دمايي شبانه روز و سهم تبخير و تعرق در اتلاف آب ، آبياري به گونهاي انجام ميشود كه هر مالك در هر دوره آبياري حق آبه آن در ساعات مختلف شبانه روز تغيير ميكند.
تقسيم بندي بيان شده براي مدار 18در پيشبر تعريف شده است اين مدار براي خريد و فروش، مهريه و فعاليت هاي اقتصادي نظير آنها مطرح ميباشد در حالي كه در عمل آبياري با مدار 9 انجام ميشود مطابق با اين مدار دوره آبي 9شبانه روز متشكل از 9سهم بوده كه هر سهم از 240 فنجان آب تشكيل شده است اما در اين حالت هر فنجان معادل 6 دقيقه ميباشد. در جدول زير خلاصه مطالب، ارائه شده است.
|
مدار |
کاربرد |
شبانه روز |
سهم |
تعداد فنجان هر سهم |
کل فنجان مدار |
زمان هر فنجان (دقیقه) |
|
۱۸ |
خرید و فروش |
۱۸ |
۱۸ |
۱۲۰ |
۲۱۶۰ |
۱۲ |
|
۹ |
آبیاری |
۹ |
۹ |
۲۴۰ |
۲۱۶۰ |
۶ |
اما علت اين دوگانگي در تقسيم آب پيشبر چيست؟ آيا مدار اصلي آن 18 شبانه روز بوده و بعدا به 9 روز تبديل شده و يا عكس اين موضوع صادق است؟ با فرض قبول مدار 18 به عنوان مدار اوليه نمي توان پذيرفت كه باغات آلوي پيشبر در گذشته هر 18 روز آبياري ميشده است حال آنكه در حال حاضر با آبياري 9 روزه هم دچار تنش كم آبي ميشود. بررسي هاي انجام شده بر روي تقسيم آب قنوات مشابه در كشور نشان ميدهد كه همواره تعداد سهام قنوات افزايش يافته كه اين موضوع راز ماندگاري اين سازه كهن محسوب ميشود زيرا با توجه به آسيب پذير بودن قنوات از لحاظ ريزش و لايروبي و بالا بودن هزينه نگهداري آن كه معمولا در توان خرده مالكان آن در اعصار مختلف نبوده است با زياد كردن يك سهم به مدار و هزينه كردن عوايد آن در احياي مجدد و تعمير قنات، زمينه بهره برداري دوباره آن را فراهم ميكردند. اين موضوع براي قنات هاي مختلف اتفاق افتاده و احتمال وقوع آن براي قنات شايگ پيشبر هم دور از ذهن نميباشد لذا مدار رسمي قنات شايك پيشبر 18 شبانه روز ميباشد ولي با توجه به نياز آبي باغات آلو مدار كاربردي براي آبياري 9 شبانه روز ميباشد یعنی هر مالك به جاي استفاده كل حق آبه خود در هر 18 شبانه روز، نصف آن را در هر 9 روز استفاده ميكند.
9 سهم مدار قنات شايگ پيشبر بر اساس نام عمده مالك هر سهم در گذشته نامگذاري شده است كه در حال حاضر نيز كاربرد دارد و به آن نام ميشناسند. اين اسامي عبارتند از:
1- سهم اول: سهم كربلايي مير علي مراد (عامري)
2- سهم دوم: سهم مير علي مدد (آذري)
3- سهم سوم : سهم حاجي مير غلامحسين (عامري)
4- سهم چهارم: سهم مير قنبر (قنبري)
5- سهم پنجم: سهم مير غلامحسين (حقدادي)
6- سهم ششم: سهم كربلايي مير غلامعباس (خالدي)
7- سهم هفتم: سهم وقفيات
8- سهم هشتم: سهم كربلايي مير محمد عزيز (عزيزي)
9- سهم نهم: سهم كربلايي ميراسماعيل(اسماعيلي)
در حال حاضر خريد و فروش آب در قنات شايگ پيشبر به علت عدم عرضه سهام مسكوت ميباشد. براساس آخرين خريد فروش انجام شده هر فنجان آب قيمتي در حدود 20ميليون ريال دارد لذا بر اساس مدار اصلي قنات، كل 2160 فنجان آب قنات شايگ پيشبر ارزشي معادل 43 ميليارد و 200 ميليون ريال معادل 4 ميليارد و 320 ميليون تومان دارد كه اين فقط ارزش فرضي آب اين قنات بوده و شامل زمين نميشود.
تاسيسات آبياري
در مظهر قنات شايگ استخر بتني احداث شده است كه آب قنات به داخل آن ميريزد. تا قبل از وقوع خشكسالي در پيشبر از استخر بتني ساخته شده هيچ استفادهاي نميشد ولي در سال هاي اخير با توجه به كمبود آب هر مالك با تجربه قبلي بخشي از زمان حقآبه خود را به جمع كردن آن در استخر اختصاص داده و مابقي را صرف آبياري باغات ميكند اين اقدام به منظور تشديد قدرت و سرعت آب با هدف تسريع در انتقال در شبكه جويها انجام ميشود. به همين خاطر دوري و نزديكي از مظهر قنات امتياز مهمي در آبياري ميباشد به گونهاي كه اراضي و باغات نزديك به مظهر قنات از برتري نسبي برخوردارند.
باز و بستن آب از استخر به شبكه جويها از طريق شير فلكه انجام ميشود ولي در گذشته از سازهاي به نام «گر»استفاده ميشد. كه از يك سنگ سخت با سوراخي به قطر تقريبي 10-15 سانتي متر تشكيل شده كه كه در محل اتصال جوي به استخر تعبيه شده و با قرار دادن چوب گر جريان خروجي از استخر به جوي كنترل ميشود براي تنظيم جريان از چوبهايي با ضخامت متفاوت استفاده ميشود كه اين تنظيم جريان و استفاده از چوب هاي مختلف، نيازمند تجربه كافي ميباشد. در مسير انتقال آب از استخر به باغات براي مسيرهاي انحرافي و انشعابات و... اصطلاحات ويژهاي وجود دارد كه در ادامه تشريح شده است. به محل انحراف آب از جوي اصلي به جوي هاي فرعي و يا جوي داخل باغ «برق» گفته ميشود اين اصطلاح براي انشعاب جوي فرعي به داخل كرت و پاي نهال هم گفته ميباشد. گاهي در محل برق و جدا شدن جوي فرعي سنگ سوراخ داري با قطر تقريبي 30 سانتيمتر تعبيه ميشود كه در اين حالت به آن «لق لقي» گفته ميشود اگر انتقال آب به باغ به گونهاي باشد كه نيازمند عبور از ديوار باغ باشد در اين صورت حفرهاي در ديوار ايجاد و جوي آب عبور ميكند كه در اين صورت به اين حفره «قلبه» گفته ميشود. چنانچه در مسير جوي اصلي در اثر وجود تپه و يا هر مانعي نيازمند حفاري و يا عبور آب از مسير سرپوشده باشد در اين صورت به اين مسير «سوق» يا «قيسار» گفته ميشود. مسيرهاي انحرافي و انشعابات جدا شده از جوي اصلي در پيشبر با توجه به اينكه زمان بيشتري در آنها آب جريان داشته و قابليت استفاده جانبي نظير شست شو و شرب را داشته است به كانونهاي اجتماع اهالي تبديل شده و اسامي ويژهاي به آن داده اند كه از آن جمله ميتوان به «شيپر» و «سر ميجو» اشاره نمود كه در شيپر آب در 4 مسير در سرميجو در حداقل 3 مسير منشعب ميشود.
